Manastir Studenica

Nedaleko od živopisne klisure Ibra, na 40-tom kilometru od Kraljeva, na platou iznad bistre i hladne rečice Studenice, uzdiže se manastir Studenica, zadužbina Stefana Nemanje.

Jedan od najvećih i najbogatijih manastira Srpske pravoslavne crkve osnovan je 1190. godine. Šest godina kasnije, njegov ktitor se odrekao prestola, primio monaški postrig i ime Simeon i uselio u Studenicu. Zidanje manastira trajalo je dugo, a kada je Sveti Simeon otišao u Hilandar, radove je nastavio Stefan Prvovenčani, Nemanjin sin i naslednik na raškom prestolu. Posle njega, brigu o Studenici preuzeli su Nemanjini potomci i ostali srpski vladari. Kralj Radoslav, unuk Nemanjin, podigao je Bogorodičinu crkvu oko 1235 godine i monumentalnu pripratu ispred nje. Crkvu Svetog Joakima i Ane, 1314. godine, podigao Kralj Milutin, najveći donator među srpskim vladarima, koja je po njemu nazvana i Kraljeva crkva. Pod Savinim starešinstvom manastir Studenica postaje politički, kulturni i duhovni centar Srbije. Ovde je nastao i napisao Tipik, prvo srpsko književno delo, čiji uvodni deo čini životopis Svetog Simeona.

Posle pada srpske srednjovekovne države 1459. godine, Turci su često napadali i palili manastir. Prva značajnija restauracija urađena je 1569. godina, kada su ponovo naslikane freske Bogorodičine crkve. Prvih decenija 18. veka Studenica je stradala od zemljotresa, a potom i od požara. Tada su zauvek nestala vredna istorijska i umetnička svedočanstva. Godine 1631. počinje obnova manastira, da bi krajem istog veka, manastir ponovo stradao u austro-turskom ratu. Studenički monasi sa moštima Svetog Stefana Prvovenčanog napuštaju manastir a Turci potom ruše i pale manastirska zdanja. U Prvom svetskom ratu, ovaj nacionalni spomenik, ponovo je bio na udaru osvajača, nakon čega je dugo ostao pust.

Bogorodičina crkva u Studenici je jednobrodna građevina sa kupolom i pripratom na zapadnoj strani, koja je zapravo, prva prava priprata u srpskoj srednjovekovnoj arhiterkturi. Na ovoj bogomolji prepoznatljiva su dva stila: romanički, vladajući stil na zapadu i vizantijski stil oblikovanja građevina. Skladnost stilova i njihovo međusobno prožimanje stvorili su specifičan graditeljski pravac, poznat pod imenom raška škola.

Najraniji živopis Bogorodičine crkve predstavlja najviši domet vizantijske umetnosti početkom XII veka. Vek kasnije, živopis je stručno i znalački obnovljen. To je prvi restauratorski poduhvat u Srba. Iako se, pouzdano, ne zna ko su majstori ove crkve, pretpostavlja da su došli sa Primorja, najverovatnije iz Kotora, gde je Nemanja imao dvor. To opravdava i natpis na timpanonu zapadnog portala, ispisan u jezički čistoj srpskoj redakciji. Uvođenjem srpskih natpisa i tema ovde nastaje srpsko slikarstvo sa mnogim autohtonim obeležjima, koje će svoj vrhunac dostići u sopoćanskim freskama.

Vrhunac umetničkog oblikovanja čine četiri portala. Na severnom zidu potkupolnog prostora je prozor od kvadratnih polja, sa medaljonima izrezanim u olovnoj ploči, koji prikazuju osam fantastičnih životinja - simbole Bogorodičinih vrlina i dve rozete koje označavaju oko Božije.

U priprati koja je živopisana 1569. godine, značajan je ciklus fresaka Strašnog suda, u gornjim zonama istočnog i zapadnog zida. Tu je naslikana i predstava monahinje Anastasije, nekada Ane, žene Stefana Nemanje. U severnoj kapeli, koja je posvećena Svetom Nikoli, nalazi se, pored kompozicije Poklonjenje žrtvi, ciklus o Svetom Nikoli. U južnoj kapeli prikazani su: Nemanja, Stefan Prvovenčani i njegov sin kralj Radoslav sa ženom Anom, a na severnom zidu trojica srpskih arhijereja: Sava, Arsenije i Sava II, mlađi brat kralja Radoslava.

Severozapadno od Bogorodičine crkve, nalazi se crkva Svetog Joakima i Ane. Sazidana je 1314. godine, u obliku sabijenog krsta uz osmouglu kuglu. Najveću vrednost Kraljeve crkve, izgrađene od kamena i tufa, uz fasade obložene gipsom, predstavlja očuvan živopis, iz druge polovine XIV veka. To je delo majstora koji su ukrasili većinu Milutinovih zadužbina. Po svojim likovnim vredostima ovaj hram, spada u najznačajnije spomenike XIV veka.

Crkva Svetog Nikole ili Nikoljača, zidana je kamenom i sigom. Pretpostavlja se, da je ova jednobrodna građevina, podignuta kad i Bogorodičina crkva. Od prvobitnog živopisa sačuvani su samo fragmenti. Pored uobičajenih predstava, u Nikoljači je prikazan i ciklus Velikih praznika. Ovo slikarstvo vezuje se za umetnost XII ili, najkasnije, za sredinu XIII veka. Ikonostas je domaći slikarski rad iz XVII veka. Crkva Nikoljača i još deset porušenih ili u temeljima očuvanih hramova, činile su arhitektonski milje studeničkog manastira.

Između Nikoljače i Kraljeve crkve nalaze se temelji jednobrodne crkve posvećene Svetom Jovanu Krstitelju. Zapadno od Bogorodičinog hrama je stara trpezarija, podignuta u 13.veku, za vreme arhiepiskopa Save. Građena je od lomljenog kamena i bila je živopisana. Na zapadnoj strani studeničkog kompleksa smeštena je kula-zvonara u čijoj su unutrašnjosti, na mest gde je bila kapela, sačuvani fragmenti živopisa. Na spoljašnjem delu kule otkriveni su ostaci fresaka koji ukazuju na monumentalnu kompoziciju loze Nemanjića.

Na osmom kilometru od manastira, usađena u planinu, nalazi se Isposnica Svetog Save. Nastala je 1175. godine, a obnovljena je 1815. godine.

Vredna zbirka bogoslužbenih predmeta i ikona manastira Studenice, izložena je u manstirskoj riznici. Na žalost, to je samo deo prvobitnog bogatstva, jer većina dragocenih predmeta je nestala ili je uništena. Od liturgijskih i drugih crkveno-umetničkih predmeta sačuvani su: plaštanica Antonija Heraklejskog iz XIV veka, vezena zlatnim i srebrnim nitima; pokrov za ćivot Svetog Stefana Prvovenčanog, dar sultanije Olivere Despine, kćeri kneza Lazara i žene Bajazitove; zlatni prsten prvog srpskog kralja, Stefana Prvovenčanog iz XII veka; stavroteka iz 1628. godine od pozlaćenog srebra; Triptihon iz 1750., rukopisne bogoslužbene knjige od XV do XVII veka, kao i povelje i druge relikvije.

Zbog vredne kolekcije fresaka iz XIII i XIV veka, manastir Studenica svrstan je na UNESKO-vu listu spomenika svetske baštine.

(Priredila Danijela Pantić)