Kalemegdan

Kalemegdan je najznačajniji kulturno istorijski kompleks ali i simbol glavnog grada Srbije i omiljeno šetalište Beograđana i svih koji ovde dođu. Iznad zidina Kalemegdanske tvrđave otvara se divan pogled na ušće Save u Dunav, pa dalje na Novi Beograd, Zemun i prostranstva Panonije. S druge strane, prema ovom svojevrsnom muzeju vodi i glavna beogradska ulica, Knez Mihailova i ulice: Uzun Mirkova i Dušanova.

Istorija kaže da je od malog zemljanog bedema podignuto najpre utvrđenje, zatim tvrđava, a potom i urbano jezgro Beograda. Kao i većina naselja u Beogradu koja su zadržala turske nazive, poput, Terazija, Dorćola ili Karaburme i reč Kalemegdan je sastavljena od dve turske reči: kale - tvrđava i megdan - borba. To ime je u početku označavalo tvrđavu i prostorni plato oko nje. Danas Kalemegdan obuhvata tvrđavu, podeljenu na Gornji i Donji grad i park Kalemegdan, sa mnogobrojnim ustanovama i spomenicima.

Najstariji tragovi naselja na prostoru Beogradske tvrđave potiču iz neolita. Potom su se ovde doselili Kelti, pa Rimljani. Da bi se zaštitili od napada varvarskih plemena Rimljani su prvi podigli utvrđenje, između 6. i 11. godine n.e. Utvrđenje je vremenom preraslo u rimski kastrum, tj. stalni vojni logor IV Flavijeve legije.

Beogradska tvrđava i grad Beograd oduvek su imali značajan strateški položaj u jugoistočnoj Evropi. Na granici Panonske nizije i Balkanskog poluostrva na raskrsnici su puteva koji vode od Carigrada i Soluna ka unutrašnjosti evropskog kontinenta. Osim kopnenih, ovde se ukrštaju i plovni putevi na Dunavu i Savi, te ne treba da čudi što je baš ova tvrđava, iz veka u vek, rušena i obnavljana. Rušili su je Goti i Huni 441. godine, zatim, Avari i Sloveni, a u VIII veku i Obri. Dok su je jedni rušili, drugi su je obnavljajli i proširivali. Car Justinijan I obnovio je i ojačao tvrđavu oko 535. godine. Mnogo kasnije proširili su je Turci, a potom i srpski kralj Milutin koji je spustio njene bedeme do obala Save na zapadnoj strani utvrđenja.

Kada su Sloveni naseljavali Balkansko poluostvro oko tvrđave su se smestili Srbi, koji su gradu oko nje dali ime Beli Grad, odnosno Beograd, jer je ranovizantijska tvrđava bila građena od belog kamena koji je blještao na suncu. Pod ovim nazivom tvrđava i naselje prvi put se pominju 878. godine.

Tokom vekova na vlasti su se smenjivali Bugari, Vizantinci, Mađari, Srbi i Turci. Čak je zabeleženo da je kamen iz beogradske tvrđave dva puta prešao reku. Početkom XII veka, Mađari su je porušili, jer nisu mogli da je zadrže, da bi materijal upotrebili za utvrđivanje Zemunskog Grada. Isti kamen je, tri decenije kasnije, vraćen i ponovo zazidan u Kalemegdan, tačnije, u novi kastel Manojla Komnina kada su Vizantici zauzeli Zemun. Krajem XII veka, opet ga osvajaju Mađari, zatim srpski kralj Dragutin, pa njegov brat Milutin. Car Dušan i knez Lazar, bezuspešno su pokušavali da zauzmu ovo uporište Mađara, koji su njime vladali do početka XV veka. Bitniju promenu unosi despot Stefan Lazarević, koji je podigao napredan srednjovekovni grad sa prostranim utvrđenjima Gornjeg i Donjeg grada. Posle turskog osvajanja 1521. godine, pa do kraja 17. veka, Beogradska tvrđava nije značajnije dograđivana. Za vreme austrijske okupacije predstavljala jedno od najjačih vojnih uporišta u Evropi.

Po nalogu kneza Mihaila Obrenovića, posle predaje tvrđave Srbima 1867. godine, Kalemegdan je preuređen u prostrani park, koji je, zbog svog položaja, svrstan među najlepše parkove Evrope.

Kalemegdan ima 13 kapija i 5 kula. Većina njih nosi naziv po vladarima: Kula Jakšića, Despotova kula, Kula Nebojša, Kula Mlinarica i Sahat kula. A kapije su: Stambol kapija (spoljašnja), Stambol kapija (unutrašnja), Karađorđeva kapija, Sahat kapija, Leopoldova kapija, Zindan kapija, ispod koje je bila ozloglašena tamnica, zatim Despotova kapija ili Dizdareva kapija, Defterderova kapija, Kralj kapija ili Zapadna kapija, Vidin kapija, Mračna kapija, Kapija Karla VI i Kornarova, zazidana kapija.

Na Kalemegdanu se nalaze i Vojni muzej, Zavod za zaštitu spomenika grada Beograda, koji čuva 333 nepokretna kulturna dobra, Grobnica Narodnih heroja, narodna opservatorija Ruđer Bošković, Prirodnjački muzej, Crkve Ružica i Sveta Petka, Beogradski zoološki vrt, umetnički paviljon Cvijeta Zuzorić, dečji zabavni park, veći broj sportskih terena i ugostiteljskih objekata.

Osvajačke vojske i epohe ostavile su značajan trag na zidinama tvrđave te tako iznad rimskih stoje srpski bedemi, a preko njih, turske i austrijske fortifikacije. Beli delovi predstavljaju vizantijski i kasniji srpski odnosno srednjevekovni sloj, a crveni austrijski i otomanski, tj. artiljerijski sloj gradnje.

Najznačajniji među kulturnim obeležjima, svakako je Pobednik, Ivana Meštrovića, koji je trebalo da bude postavljen na Terazijama. Međutim, da ne bi naga muška skulptura stajala u centru grada, "Pobednik" je, skoro po kazni, dospeo na Kalemegdan. Na kraju je, ipak zauzeo centralo mesto, ali ne na Terazijama, već kao simbol i tvrđave i Beograda.

Zbog svoje istorije i neobičnosti, ova tvrđava privlačila je i mnogobrojne umetnike, posebno filmske. Na Kelemegdanu je, snimatelj braće Limijer, Andre Kare, zabeležio naš prvi filmski snimak 1897. godine. Pošto snimak, na žalost, nije sačuvan, najstariji sačuvani igrani film je »Urlih Celjski« Čiča Ilije Stanojevića iz 1911. godine.

Šetajući najvećim beogradskim parkom, mir i inspiraciju, nekada je tu tržio naš nobelovac, Ivo Andrić. Danas, Kalemegdanom svakodnevo prođe hiljade Beograđana i turista iz celog sveta.

(Priredila Danijela Pantić)