Gamzigrad ili Felix Romuliana

Gamzigrad, arheološko nalazište carske palate, Feliks Romulijane, u istočnoj Srbiji, blizu Zaječara, predstavlja rezidenciju rimskog cara Gaja Valerija Maksimijana Galerija, zeta Dioklecijanovog. Iako se vekovima smatralo da je tu bio Galerijev vojni logor, tek su istraživanja početa 1953. gorine rešila sve dileme i pokazala da je, jedna od najvećih i najočuvanijih rimskih građevina, bila palata slavnog imperatora i njegove majke, a ne vojno uporište.

Romulijana je izgrađena u središtu ogromnog, prirodnog amfiteatra, u bajkolikom predelu, koji je bio naseljen od praistorijskih vremena. U severnom delu palate, nađeni su ostaci naselja iz bronzanog i gvozdenog doba, a na Maguri, uzvišenju iznad njenih bedema otkriveni su grobovi sa urnama iz starijeg gvozdenog doba. Možda je to bio razlog zbog kojeg je Galerije izabrao baš ovo mesto za svoju palatu? Ipak, izvesno je da je sve u njoj i oko nje postalo sveto i da je svaka tadašnja građevina imala namenu da prenese određenu poruku ili postane simbol. U toj gradnji ništa nije bilo slučajno: ni položaj pojedinih građevina, ni njihove dimenzije, ni izgled, čak ni dekoracija. Sve je u službi tetrarhije i Galerija, kao njenog apsolutnog poglavara. Sve je velika scenografija i grandiozni teatron za ceremoniju carske apoteoze.

Imperator Gaj Valerije Maksimilijan palatu je nazvao po majci Romuli. Pošto nikada nije dovršena, carevi u IV veku, ovaj velelepni posed, prepustili su hrišćanskoj crkvi. Vek kasnije, razorili su je Varvari, da bi je u VI veku Justinijan I obnovio i od nje napravio pograničnu tvrđavu. Posle najezde Slovena, nekadašnja carska rezidencija je napuštena. Romulijana je tada predstavljala moćan grad, sa 20 utvrđenih kula, koji se prostirao na šest i po hektara. Unutar zidina tvrđave nalazili su se dva paganska hrama, tri hrišćanske crkve, raskošna palata i druge građevine. Gamzigrad je napušten u drugoj polovini XI veka i više nikada nije obnovljen.

Otkrivanjem natpisa FELIX ROMULIANA, 1984. godine zagonetka Gamzigrada je rešena. Natpis se može shvatiti kao: Roma nova ili Roma secunda, odnosno, kao oznaka za sveto mesto, neki večni, nebeski grad. Ovaj natpis Gamzigrad svrstava u kategoriju spomenika rimske dvorske arhitekture, kojoj pripada i Dioklecijanova palata u Splitu. Svi dekorativni elementi koji okružuju natpis – listovi bršljana, lovorov venac i paunovi – oznake su za apoteozu, odnosno, besmrtnost.

Eksponati arheološkog lokaliteta nalaze se i u Narodnom muzeju u Zaječaru. Između 1985. i 1989. godine u istočnom delu Gamzigrada, istražen je prostor ispred velikog hrama i istočna kapija starije i mlađe fortifikacije. Reljefne predstave, koje su pronađene, kao i Jupiterova statua, nastali su verovatno 305 ili 306 godine. To su samo delovi jednog složenog prikaza, koji je, pomoću mitoloških slika, simbola i aluzivnih znakova objašnjavao poreklo, životni put i apoteozu imperatora, rođenog i sahranjenog u Romulijani.

Na apoteozu aludiraju i božanstva prikazana u skulpturi i na mozaicima u carskoj palati i pokraj velikog hrama – Dionis, Herkul i Asklepije. Kult Dionisa je privilegovan. Svoju veliku pobedu nad persijskim kraljem Narsejem u 297/8. godini Galerije je mogao da uporedi jedino sa Dionisovim pobedonosnim pohodom na Indiju. Naime, na osnovu mita o Dionisu, Galerije je stvarao mit o sebi.

Dva važna događaja u Galerijevom životu – pobeda nad Persijancima, kada je Galerije slavljen kao novi Romul i novi Aleksandar i njegova odluka 305. godine da se povuče s prestola čim proslavi dvadesetogodišnjicu vladavine – bitno su odredili program izgradnje Romulijane. Da je cela Romulijana podređena Romuli i njenom božanskom sinu Galeriju, jasno su pokazala iskopavanja između 1989. i 1993. godine. Romula i Galerije, sahranjeni su, najverovatnije na grebenu Magura, da bi se sa ovog svetog uzvišenja uzdigli među bogove.

Na ovom značajnom arheološkom nalazištu, iskopani su i delovi mauzoleja na severnoj i južnoj strani, mozaičke kockice, često od staklene paste i sa pozlatom, razorena grobnica, polusrušena kripta, istopljeno srebro, srebrni i zlatni novac, srebrne posude i mnogobrojni drugi predmeti.

Na osnovu materijala korišćenih za gradnju Gamzigrada, tehnike zidanja i obrade arhitektonskih elemenata, može se zaključiti da su ih projektovali iste arhitekte i izveli isti majstori koji su projektovali i sagradili hram u severnom i hram u južnom delu Romulijane.

Arhitektura Romulijane ilustruje tetrarhijski mit o harizmatskom vladaru koji izvršava najveće podvige, uništava zlo, uvodi red i usrećuje celo čovečanstvo, da bi se, zatim vinuo u najveće visine, u teško pristupačno i blistavo mesto, odakle će motriti na zbivanja u svetu i bdeti nad svojim velikim delom.

Romulijana je podignuta u slavu Galerija i njegovog velikog dela. Njena namena je dvojaka: da velikom gospodaru omogući da poslednje godine života provede u najvećem sjaju i da, posle njegove smrti i apoteoze, postane mesto trajnog hodočašća, neka vrsta političkog i ideološkog zaveštanja svim podanicima Rimskog carstva. Jednostavno, rečeno, Romulijana je sagrađena da bude večan spomen na božanskog imperatora Gaja Valerija Maksimijana Galerija.

Međutim, ona je samo na kratko služila tom cilju. Galerije je umro godinu dana pre zavšetka izgradnje Feliks Romulijane. Svoje bitne funkcije, ova palata počela je da gubi odmah po ukidanju tetrarhije i uspostavljanju nasledne monarhije. Posle provale Gota i Huna na Balkansko poluostrvo, Romulijana je postala malo vizantijsko naselje, koje se pod nazivom Romuliana, našlo u dugom spisku beznačajnih mesta koje je Justinijan obnovio. Romulijana je prepuštena smrtnicima koji su za kratko vreme, uz sukobe i versku netrpeljivost, iz osnove izmenili njen izgled.

Feliks Romulijana je na UNESKO-voj listi svetske baštine.

(Priredila Danijela Pantić)