Kuća Bore Stankovića

Nekada kuća Bore Stankovića, a danas svojevrstan muzej posvećen jednom od najznačajnijih književnika srpskog realizma, nalazi se u Vranju, u Baba Zlatinoj ulici broj 9. U nju se ulazi iz neuglednog sokačeta kroz staru kapiju, sličnu onoj kroz koju je lakim korakom, između bokora zelenog šimšira, prolazila Sofka. Osim muzeja, koji je otvoren 1867. godine, u kaldrmisanom dvorištu nalaze se: bunar, kuhinja sa ognjištem, koja je odvojena od kuće i veliki šam-dud .

Kuću je podigla baba Zlata, Borina baba, oko 1850. godine. Od rođenja slavnog pisca, pa sve do danas, malo toga je promenjeno u njoj. Tu su: podrum i sprat sa tremom i sobice sa ćilimima, sahanima, zarfovima, testijama, minderlucima, a sačuvana je i tapija o nasleđu kuće i priznanica o njenoj prodaji, koju je napisao Bora. Gostinska soba, koja je najveća prostorija u kući, nameštena je poluorijentalno. Do nje je baba-Zlatina soba, sa razbojem i gvozdenim krevetom, na kojem još stoji njen šareni ćilim. Tu je ona divanila ložeći vatru na ognjištu. Na zidovima sobe okačene su njene libade, kecelja Borine majke Vaske i lanac od sata Borinog oca Stojana.

Borisav, Bora Stanković, rodonačelnik modernog srpskog romana, veliki pesnik mladosti, ljubavi, prolaznosti života i ljudske tragike, rođen je u Vranju, 31. marta 1876. godine. U istom gradu je završio osnovnu školu i maturirao u gimnaziji. Pošto je rano ostao bez oba roditelja, odgajila ga je baba Zlata. Detinjstvo je proveo kao ubogi dečak, koji se na razne načine borio da preživi i zaradi po koju paru. Jedinu radost i odmor, činila su mu baba Zlatina pripovedanja o događajima i ljudima u vranjanskoj čaršiji. Iako je ona želela da Bora bude obućar, kao što su to bili njegov otac i deda, Bora je za sebe izabrao drugi put. Pravni fakultet završio je u Beogradu 1902. godine. Iste godine oženio se sa Angelinom Milutinović, a već sledeće je počeo da živi u Parizu. Godine 1904. vratio se u Beograd i zaposlio kao carinik. Tokom svog radnog veka, promenio je nekoliko profesija: bio je poreznik, kontrolor državne trošarine u Bajlonijevoj pivari i činovnik u ministarstvu. Kada je počeo Prvi svetski rat, preselio se u Kraljevo, potom u Niš, pa u Crnu Goru, gde je i zarobljen. Austrijanci su ga iz Podgorice deportovali u Derventu, odakle je pušten kući u Beograd. Godine 1920. počinje da radi na mestu činovnika u umetničkom odeljenju Ministarstva prosvete.

U staroj kući u Vranju, Bora je najviše voleo da sedi na malom doksatu, u hladu vinove loze. Zamišljen i zagledan u svoju maštu smišljao je likove, dijaloge i zaplete. Pogled mu se zaustavljao na obližnjoj česmi gde je, svakoga dana, u isto vreme, s krčagom u ruci, dolazila Sofka. Kažu da prava Sofka nije bila toliko lepa kao Borina, ali je bila posebna. Bila je izazovna koliko i čedna, a to je najviše podsticalo Stankovićevu maštu.

Oni koji su poznavali Boru kažu da on nije voleo mnogo da govori, niti da se smeje i da je ceo život ostao skroman i pomalo stidljiv. Svoju narav preneo je i na likove iz svojih dela. Baš kao i Bora Stanković i njegovi junaci su bili usamljeni i zatvoreni. Reagovali su strastveno i nagonski. Njihova sudbina je, skoro uvek, bila zapletena u trouglu sila koje čine novac, moral i eros.

Do kraja života, Bora je ostao privržen realističkim tradicijama, sevdahu juga i slikama iz detinjstva. Pisao je o rodnom Vranju početkom dvadesetog veka, na prekretnici između turskog i novog doba, kada je oslobođeno Otomanskog carstva i pripalo Srbiji. Verno je prikazivao svoju malu, balkansku palanku, baš kao što su pre njega to učinili Jakov Ignjatović sa Sent-Andrejom i Stevan Sremac sa Nišom. Bio je slikar strasnih, ali i stalnih sukoba između bogatih i siromašnih, starog i novog, pojedinca i društva. Pisao je o raslojavanju trgovačkih porodica, nostalgiji za mladošću, poetičnim ljubavima i uticaju seoskog duha na gradsku život.

Bora Stanković je pisao o sudbini žene više nego i jedan naš pisac. Žena je glavna junakinja u njegovim najboljim delima, u pripovetkama Uvela ruža i Pokojnikova žena, u drami Koštana i romanu Nečista krv. U Pokojnikovoj ženi junakinja se nemoćno bori protiv patrijarhalnih običaja. Ona kao da nema svoju ličnost i uvek nekom pripada: najpre je sestra svoje braće, pa žena svog muža, a posle muževljeve smrti njegova udovica - pokojnikova žena. Stalno je pred strogim ispitivačkim pogledom rodbine i sveta. Slika „suđenja“ otpadniku od društva, prepoznaje se i u drugim Borinim delima. Na jednoj strani je čaršija, koja je oličenje morala, a na drugoj je pojedinac, grešno biće koga lome sopstevni nagoni i strahovi.

Bora Stanković je ostavio brojna književna dela: pesme, pripovetke, drame i romane. Borin prvi objavljeni rad je pesma Majka na grobu svoga jedinca, 1894. godine. Potom su se ređali naslovi: Iz starog Jevanđelja, Koštana - komad iz vranjskog života u četiri čina s pevanjem, Stari dani...

Poeziju mladosti i nekadašnjeg života u rodnom gradu preneo je u pripovetke: Đurđevdan, U vinogradima, Nuška. Osujećenu ljubav, zbog razlike u staležu, prikazao je delima: Stari dani, U noći, Oni, Stanoja, Uvela ruža.

Zbirka Božji ljudi, sastavljena od kratkih pripovedaka i crtica, posvećena je odbačenima i prognanima koji žive u nekom svom, nestvarnom svetu.
Beogradske prilike tokom Prvog svetskog rata opisao je u memoarskom delu Pod okupacijom, objavljenom 1929. godine.

Drugi Stankovićev roman, nedovršen i posthumno objavljen Gazda Mladen, jeste povest o sudbini čoveka koji je postao dobrovoljna žrtva dužnosti i koji je zarad boljitka porodice žrtvovao sve, čak i voljenu ženu.

Autor prvog pravog modernog romana u srpskoj književnosti, odoleo je surovostima, ratnoj strahoti, preživeo je krupne uvrede beogradske kulturne čaršije i politikanata. Posle penzionisanja, već bolestan, Bora je živeo sa porodicom na Dorćolu. Nadajući se da će kraj dočekati u rodnom Vranju, kupio je plac u starom delu grada, u Sarajini. Nije stigao ni da ostari, Bora Stanković je umro u 53. godini, u oktobru 1927. godine, u Beogradu.

(Priredila Danijela Pantić)