Blog community…

(Gostovanje reprezentacije Srbije u Japanu: iz ugla prevodioca)

Petog aprila ujutru, kao prevodilac uposlen od strane japanske firme koja vrši organizacione poslove za Japanski fubalski savez dočekao sam našu fudbalsku reprezentaciju na međunarodnom aerodromu u Osaki. Naša ekspedicija bila je sastavljena od mladih igrača koji igraju u domaćoj ligi, od kojih je mnogima to bio prvi meč u nacionalnoj selekciji, te fudbalskog osoblja i rukovodstva Fudbalskog saveza Srbije.

Dok sam sprovodio igrače do autobusa i slušao njihove komentare o dugim satima leta osećao sam zebnju i bilo mi ih je čak i žao - činili su mi se kao unapred na neuspeh osuđene žrtve složene i neizbežne zamke u koju je upalo već puno stranih reprezentacija i klubova: dolazak u sred sezone, bez priprema, put dug preko 20 sati, vremenska razlika od 8 sati i odmoran i poletan japanski tim na terenu nošen punim stadionom i neverovatnom medijskom kampanjom. Video sam mnogo puta kako protivničke ekipe nakon dugog puta, naročito leti kada u Japanu vlažnost pređe i 80%, stanu nakon 30 minuta i utakmica postane rešeto na jedan gol. Tako su japanski klubovi ovde uspeli da odigraju nerešeno sa Mančester Junajtedom i Lacijom, na primer, a pre pet godine poslednjeplasirani tim J-lige Tokio Verdi čak je posramio od puta iznureni Real Madrid, sve sa Zidanom, Bekamom i Figom, 3:0.

Realovi galaktički milioneri tada su delovali zbunjeno i bespomoćno kao deca kojoj je neko u parku ukrao kamion dok su se igrala u pesku - oni su naravno bili u šoku. Japanska publika, potpuno predata obožavanju slavnih, koja se sjatila samo da bi videla te fudbalske bogove i manekene, te ih i zdušno bodrila ignorišući domaći tim, takođe je zanemela u šoku. Sponzori koji su istresli svoje debele novčanike da dovedu el vanzemaljce u Japan, ne bi li napunili još deblje kofere, završili su na prijemnom odeljenju lokalne kardiovaskularne klinike - u šoku. Čak su i sami japanski igrači, koji su brzim kontrama demolirali galaktične, bili u šoku: em nisu mogli da veruju da su više kul od onih koji su, kao, definicija toga šta je kul, em nisu znali da li je u redu da se raduju jer im je prosto bilo neprijatno koliko su ponizili te čudesne el svemirce.

Autor bloga (u sredini) uživa u pobedi Srbije

A naši su stigli u Osaku, spletom okolnosti, u zaobilaznom luku preko Pariza umesto uobičajene kraće rute preko Moskve, ili bar Nemačke, dan nakon odigranog kola naše lige i dva i po dana pred utakmicu sa “plavim samurajima”, kako Japanci sebe zovu. Povrh toga, naš tim je bio u sastavu koji nikad nije igrao zajedno i čak šta više do tada nije imao ni jedan trening. Recept za katastrofu, razmišljao sam, prognozirajući težak poraz.

U ovoj deceniji Japan je već dva puta osvojio prvenstvo Azije i ne samo to, odigrao je nerešeno ili čak pobedio ekipe kao što su Nemačka, Rusija i Švajcarska. I naša reprezentacija u, bar na papiru dosta jačem sastavu nego sad, kapitulirala je ovde 2001. i 2004. Takodje, 2001. godine Crvena Zvezda je na oproštajnoj utakmici Dragana Stojkovića-Piksija u Japanu doživela katastrofalni poraz od Nagoje 0:6. Reprezentacija nezavisne Crne Gore ispraćena je iz Japana sa dva pogotka u mreži 2007. Što se još bliže prošlosti tiče, Japan je prošle godine kod kuće rasturio Belgiju i Čile sa po 4:0. I mada je japanska reprezentacija poslednjih meseci počela da beleži loše rezultate, među našom malobrojnom kolonijom ovde provejavala je velika zabrinutost uoči ovog meča - strah da će naši umorni i neutrenirani igrači iz lige biti lak plen za vrlo pokretljive i motivisane Japance.

Kao čovek koji već deset godina prevodi za naše igrače i trenere u Japanu, uprkos fantastičnim uslovima za rad u japanskim klubovima, uvek sam osećao izvesnu nelagodu i teskobu zbog upitnih pogleda japanskih igrača koji bi ponekad na učtiv i indirektan način izražavali čuđenje da ljudi iz zemlje od koje Japan poslednjih godina ima jaču ligu i bolje rezultate u reprezentativnim okršajima, iz zemlje koja je doživela katastrofalni poraz od 6:0 na prošlom SP od Argentine, dolaze da rade u Japan kao neka vrsta učitelja ili pojačanja. Dugo se provlačila atmosfera da naši fudbalski stručnjaci žive od reputacije stečene nekim davnašnjim uspesima iz osamdesetih i ranih devedesetih ili da se oslanjaju na ugled koji je ovde stekao Dragan Stojković-Piksi.To je ova utakmica u Osaki promenila. Nadam se za mnogo godina.

Tih par dana pred meč za mene lično bila su jedna vrsta vihora. Radio sam od 8 ujutru do 11 uveče bez predaha kao nekakav vezista-prevodilac zadužen za komunikaciju između našeg tima i osoblja japanskog fudbalskog saveza, stadiona, hotela i autoprevoznika. Dok sam jurio okolo primajući po tri, četiri poziva istovremeno, uštogljen, sa kravatom koju po ugovoru nisam smeo da skinem, znojeći se od stresa, postao sam neka vrsta maskote. Osoblje našeg tima, činilo se, našlo je moje znanje jezika, jedanaestogodišnji boravak u Japanu neobičnim i impresivnim, a moju ozbiljnost i delimično japanizirane manire smešnim. Zadirkivali su me govoreći da se opustim, skinem tu kravatu, usporim i odmorim, nešto što naravno baš i nisam mogao jer se u Japanu strašno radi a od radnika zahteva potpuna posvećenost, odgovornost i ozbiljnost. Dva simpatična fizioterapeuta naše ekipe su primetili: “Jedanaest godina u Japanu. Ti si sine počeo da gubiš naš identitet i treba da se vratiš svojim korenima.”

Nakon te (na žalost) tačno postavljene dijagnoze, počeli su tretman. Kad god bih bio u prolazu oni bi me uhvatili, dali mi nešto da popijem i predahnem, i do sledećeg poziva na koji sam morao da odgovorim, ćaskali sa mnom o životu u Japanu, podsećali me na našu hranu i prelepe žene, svadbe i žurke, puštali mi našu muziku: od popa i roka do tehno i narodne i pravili planove da mi nađu mladu u Srbiji. Nisam mogao da se opasuljim: prava naša domaća atmosfera u zemlji gde mesecima ne progovorim ni reč srpskog i gde ukupno ima samo nekoliko desetina naših ljudi. Razne zatomljene uspomene počele su da mi naviru i bilo mi je toplo oko srca, ali istovremeno mi je i bilo žao što ne mogu odmah da odem nazad i duže proboravim kod kuće, ne one u Tokiju, nego one prave, u Beogradu.

U druženju sa njima i drugim osobljem, i gledajući igrače postalo mi je jasno da imamo duh, da tim ima karakter. Treninzi pod palicom trenera Ćurčića i pod budnim okom selektora Antića odrađeni su solidno, uprkos problemima sa prilagođavanjem, velikoj vremenskoj razlici izmedju Srbije i Japana i nekim poteškoćama u organizaciji na stadionu.

I onda je došao dan odluke. Ne verujem da su naše osoblje i momci na terenu znali koliko je taj meč bitan za imidž naše zemlje u Japanu koji je, mada daleko od nas, u svetskim razmerama izuzetno značajan ekonomski i politički činilac, ili prosto rečeno, jako važna zemlja. Japanci, osim po Piksiju, Srbiju, koju često mešaju sa Sibirom i Seviljom, znaju uglavnom samo po ratu i razaranju. I bez ulaženja u visoku politiku i implikacije koje poznavanje strane zemlje i njen imidž među običnim stanovništvem imaju generalno, treba reći da je Japan ogromno turističko tržište, da milioni Japanaca rado putuju u inostranstvo i da su pri tom često motivisani time što su tu zemlju videli na nekom takmičenju ili zato što ih je privukao neki sportista ili glumac. A da ne govorim šta bi dobar meč značio ubuduće za naše igrače i trenere koji traže uhlebljenje u Japanu.

Očekivao sam japansku oluju pred našim golom i kad je Mrđa na samom početku utakmice izbio pred protivničkog golmana i pogodio stativu, pomislio sam da smo hrabro počeli ali da verovatno nećemo više imati tako dobru priliku protiv Japana kojem su nedostajala samo tri standardna prvotimca i koji je na terenu imao 5,6 najvećih zvezdi, u poređenju sa Srbijom koja nije dovela nikog od svojih trideset najpoznatijih igrača. Ali, naši su ponovili sličnu akciju i Mrđa je ovog puta bio precizan: 1:0. Naši  reprezentativci su delovalo smireno i kao da imaju dosta samopuzdanja, te su brzo primirili japanski protivudar i zagospodarili terenom. Kad je Mrđa postigao i drugi gol a naši se vešto odbranili do kraja poluvremena učinivši da svi japanski napadi izgledaju jalovo, postalo je jasno da naš tim neće pasti kao žrtva zamke pomenute na početku teksta. Drugi gol je i meni bio znak da se rastavim od svih briga vezanih za ishod utakmice, imidž zemlje, tretman naših od strane japanskih klubova, svoje reputacije kao prevodioca iz Srbije i sličnog.

Sa mesta na kojem sam stajao pored klupe nakon golova utrčavao sam u prostor između klupe i terena i skakao zajedno sa rezervistima. Počeo sam da navijam kao nikad u životu, a kad je pao i treći, fantastični gol Tomića iz slobodnog udarca, pluća su mi se od radosti i ponosa raširila do tačke pucanja. Počele su da lete i šale, komentari o sudijama, a naša jedina tri navijača na tribinama počeli su da dobacuju u ekstazi: “Hocemo petardu!”.
Stvari su se zaoštrile nešto docnije kada je koreanski pomoćni sudija dopustio japanskom timu da iz velikih, očiglednih ofsajda ugroze naš gol i naročito kada je pri kraju počeo da netačno i uporno signalizira glavnom arbitru da svira penal jer je navodno lopta pogodila našeg igrača na gol liniji u ruku. Glavni arbitar je to srećom ignorisao i tako, uprkos dugom putu, nedostatku priprema i treninga i, čini se, zlonamernom pomoćnom sudiji naši momci su na gostovanju pred skoro 50.000 protivničkih navijača postigli ubedljivu i za imidž naše zemlje vrlo važnu pobedu, čistu kao suza.

Ne znam da li me je više impresioniralo to kako su se kretali tokom svih 90 minuta uprkos tome što su tri dana ranije imali ligašku utakmicu i putovali 22 časa avionom preko sedam, osam vremenskih zona, ili, fudbalski gledano, to kako su stalno išli na loptu i sekli protivničke napade i kako su nekarakteristično za naš mentalitet disciplinovano držali linije tima pod konac. Ili to kako su, nakon ekstremno čudnih odluka linijskog sudije koji se očigledno namerio da Japancima omogući da postignu počasni gol, brzo odustajali od rasprave i trčali nazad na svoju poziciju. Ili to kako je ovaj sastav, koji je sam po sebi poslat kao zamena za A selekciju, ostao solidan i funkcionisao celovito i nakon čitavih dodatnih šest izmena tokom utakmice. Ili individualno gledano, kako je Mrđa pretrčavao Japance koji su generalno mnogo brži i agilniji od nas i kako je kod našeg  drugog gola, nakon što je pao uporno pokušavao da dohvati loptu dok je konačno nije ugurao u gol; kako je golman Brkić mirno ostajao na nogama i brao lopte kao kruške kad bi ostao sam oči u oči sa protivničkim napadačem.

Bilo mi je i simpatično (a za Japance možda bolno) to što je nekoliko naših mladih igrača posle ceremonije proglašenja pobednika i dodele trofeja našoj ekipi, uprkos ubedljivom trijumfu, tražilo da njihove dresove zamenim za dresove japanskih zvezda što sam i učinio nakon dužeg čekanja jer se japanski tim nakon odlaska sa terena zabarikadirao u svlačionicu i dugo nije izlazio. Naročito je bilo interesantno to što je Nemanja Tomić, strelac našeg trećeg gola iz slobodnog udarca, tražio dres najveće japanske zvezde, internacionalca Šunskea Nakamure, koji je poznat po izvodjenju slobodnjaka, ali se na utakmici protiv nas ispromašivao.

Srpski igrači su 7. aprila 2010. godine u Osaki pokazali ozbiljnost, trud, disciplinu i fudbalsko znanje. Iako rezervni sastav, odigrali su na nivou višem od mnogih drugih kompletnih A selekcija koje su se takmičile u Japanu. Sveukupno gledano: mnogo smo jaki!

Puno hvala i osoblju i igračima za fantastičan doživljaj u Osaki!

Grad Hue u centralnom Vijetnamu prava je riznica spomenika od kojih su mnogi registrovani kao svetska baština pod zaštitom UNESKO-a. Ovo naselje sa 340.000 stanovnika, koje se nalazi 540 km južno od glavnog grada Hanoja, pored prostrane tvrđave unutar čijih zidova se nalazi bivša carska palata podignuta u 19. veku po uzoru na Zabranjeni grad u Pekingu, na svojoj široj teritoriji ima i nekolko složenih arhitektonskih kompleksa sa grobnicama vijetnamskih kraljeva iz dinastije Ngujen.

Hue je bio prestonica Vijetnama od 1802 do 1945. godine, a tvrđava i palata u njenim nedrima, poznata i kao “Purpurni grad”, građeni su trideset godina počev od 1805. na površini od 500 hektara. U “Purpurni grad” mogli su ući samo pripadnici carske porodice i najviši mandarini, a u njemu je obitavalo i više desetina, povremeno i preko stotinu, carevih konkubina.

Hue - Tradicionalni ples sa lepezom u predstavi u Purpurnom gradu (Snimio: Ilja Musulin)

Danas, međutim, posetioci ne mogu videti mnogo od nekadašnjeg istorijskog jezgra Huea jer je najveći deo dvorskog kompleksa razoren tokom ratova u drugoj polovini prošlog veka protiv Francuske i SAD, a francuski kolonijalisti su 1947. izvršili i veliku pljačku blaga i umetničkih predmeta iz carske palate. Ipak, moćni, deset kilometara dugi i šest metara debeli zidovi tvrđave, prostrani vrtovi, prilika da se isproba i fotografijom ovekoveči kostim kakve su nosili vijetnamski plemići, i nadasve fascinantna predstava unutar palate koja nudi presek stare dvorske instrumentalne muzike, opere i plesova, daju važan uvid u istoriju i kulturu ponosnog Vijetnama. Veliki plato sa ogromnom vijetnamskom zastavom koja dominira čitavom obalom Mirisne reke koja deli Hue na stari i novi grad, pokazatelj je tog ponosa stečenog kroz brojne i teško izvojevane pobede nad najvećim svetskim silama.

Poslednji vijetnamski car Bao Dai je 1945. godine svojevoljno abdicirao nakon povlačenja japanskih okupatora koji su tokom Drugog svetskog rata manje - više bili u dosluhu sa francuskom kolonijalnom administracijom lojalnom nacističko-kolaboracionističkom režimu u Višiju. Njegovu abdikaciju su iskoristili komunisti na čelu sa Ho Ši Minom i preuzeli vlast. Oni su proglasili nezavisnost Vijetnama u septembru te godine i za glavni grad izabrali Hanoj, ali je Francuska naredne 1946. ponovo započela okupaciju te zemlje ne bi li povratila i učvrstila svoje ozbiljno uzdrmane pozicije. To je Vijetnam gurnulo u rat između francuskih kolonijalista i vijetnamskih komunista koji su najpre pribegli gerilskoj taktici, a potom uz materijalnu pomoć Kine i SSSR razvili i čitavu armiju. Povlačenje francuskih trupa, potpomognutih velikim brojem aviona, tenkova i artiljerijskih oruđa američkog porekla, 1954. nakon serije poraza od vijetnamskih rodoljuba od kojih je odlučujući bio onaj kod Dien Bien Fua kada je život izgubilo 10.000 francuskih vojnika, označio je ponovno uspostavljanje domaće, vijetnamske vlasti, ali je prilikom zaključenja mira u Ženevi Vijetnam ”privremeno” i “administrativno” podeljen na severni komunistički i južni kapitalistički deo.

Ta podela je, međutim, ubrzo prerasla u suštinsku deobu teritorije i suvereniteta. Usledili su građanski rat između Severa i Juga i otvorena američka intervencija u korist ove druge strane sa ciljem da se zaustavi širenje komunizma u jugoistočnoj Aziji. Tokom najvećeg dela tog rata Hue je pripadao Južnom Vijetnamu, ali se nalazio u neposrednoj blizini granice sa Severom. Ovaj grad postao je poprište surovih uličnih borbi sa puno civilnih žrtava 1968. godine za vreme velike ofanzive “Tet” u kojoj su komunističke snage napale ukupno 100 naselja širom Severnog i Južnog Vijetnama. Mada su tehnički nadmoćne američke trupe, potpomognute brojnom južnovijetnamskom armijom, uspele da suzbiju tu ofanzivu i nanesu velike gubitke vojsci Severnog Vijetnama i komunističkim gerilcima ”Vijetkonga” u Južnom Vijetnamu, razmere napada, početni uspesi komunista i činjenica da CIA i američka armija nisu imali nikakvih prethodnih saznanja o pripremi tako velike operacije u SAD su srušili mit o tome da američke snage sve drže pod kontrolom i ojačali antiratni sentiment.

Vojska Severnog Vijetnama te godine je na kratko zauzela Hue, a pri tom, kao i u američkom kontranapadu, veliki deo tvrđave je oštećen i uništen. Danas stoji samo trećina prvobitnih građevina unutar tvrđave u Hueu, i mada se poslednjih godina vrši njihova restauracija, i dalje su vidne posledice relativne nebrige države za ovaj spomenik. Naime, spomenici u Hueu su i po završetku ratnih sukoba dugo ostali zapušteni od strane komunističke vlasti kao, po njihovom mišljenju, ostaci retrogradnog i feudalnog sistema iz prošlosti.

Vredan pažnje je budistički hram Tien Mu, u malom selu na četiri kilometra od tvrđave, čija se sedmospratna pagoda uzdiže nad Mirisnom rekom, koja je taj naziv dobila zbog opalih mirišljavih latica orhideje koje je zaspu u jesen. U njemu se čuva stari automobil marke “Ostin” kojim je je jedan od vođa vijetnamske budističke zajednice sveštenik Tik Kvan Duk 1963. godine prevalio dug put od Huea do Sajgona gde se, u znak protesta protiv progona budista od strane nepotističkog režima katoličkog premijera Južnog Vijetnama Ngo Din Diema, polio benzinom i spalio. Kvan Duk je izvršio samoubistvo sedeći u stavu za meditaciju, bez oklevanja i ne ispustivši ni glasa. Njegova žrtva privukla je pažnju čitavog sveta i, interesantno, uzrokovala slabljenje američke novinske agencije UPI, odnosno veliki tržišni prodor agencije AP, koja je danas najveća i najuticajnija globalna novinarska mreža. Ovo stoga što je novinar UPI-ja ignorisao najave vijetnamskih budista da će se na ulicama Sajgona desiti nešto veliko i važno, dok je fotograf AP te najave uzeo za ozbiljno i slikao Kvan Duka kako gori, što je, čak i danas, jedna od najsenzacionalnijih i na javno mnenje i politiku najuticajnijih fotografija u istoriji žurnalizma. Po objavljivanju te fotografije AP je stekao čak 5.000 novih pretplatnika, novina i radio stanica iz celog sveta.

Smrt Kvan Duka dala je ogroman podsticaj budističkom protestu koji je eskalirao i bio praćen nizom novih samožrtvovanja, na šta je represivni režim reagovao masovnim hapšenjem monaha i brutalnim nasiljem na teritoriji čitavog Južnog Vijetnama. Snažna reakcija javnog mnenja širom sveta na Kvan Dukovu žrtvu i nasilje od strane režima, navela je i SAD koje su ga do tada podržavale da najpre izvrši pritisak na njega, a onda se i odrekne usluga premijera Diema te ga, preko CIE i južnovijetnamske armije, obori.

Čuvena fotografija AP u boji koja je zabeležila dramatično spaljivanje Kvan Duka izložena je u hramu Tien Mu uvećana. Uprkos tome ovaj hram, okružen drvećem i sa divnim pogledom na reku, odiše mirom. Tu je danas moguće i slušati decu koju obučavaju da postanu sveštenici i monasi kako pevaju zanosne budističke himne i molitve.

Prastare dvospratne kuće sa crnim balkonima od drveta sa kojih ovde-onde prolaznike nemo posmatraju starci dok se, na tlu, razgovor u hodu na raznim jezicima stapa u prijatni žamor u neposrednoj blizini mirne reke na kojoj čamdžije nose trščane šešire u obliku kupe. Male zgrade belih i oker zidova sa starinskom patinom, koje je delom zahvatilo sivilo od vlage i u čijem prizemlju su dom našle prodavnice koje mušterijama nude da im sašiju po meri zapadnjačka odela i tradicionalnu žensku nošnju “ao zai”, tananu svilenu haljinu sa podstavljenim nogavicama, koja se proteže uz telo od grla do peta. Gotovo sve fasade Starog grada u Hoi Anu, malom naselju na obali Južnog kineskog mora u centralnom Vijetnamu, koji je u poznom srednjem veku bio jedna od najvažnijih trgovačkih luka u jugoistočnoj Aziji, ukrašene su nezaobilaznom zastavom sa žutom petokrakom na vatreno-crvenoj podlozi koju je lično dizajnirao otac nacije Ho Ši Min.

Hoi An  - Stara kuća sa prodavnicom lampi (Snimio: Ilja Musulin)

Hoi An, naselje čiji su počeci više od dve hiljade godina unazad, od 15. veka postao je utočište moreplovaca od tajfuna i važna stanica za brodove koji su iz Kine i Japana nosili robi u Vijetnam i dalje za Indoneziju, Indiju i arapske zemlje. Hoi An je postao poznat Evropljanima kada su se početkom šesnaestog veka, nešto severnije od njega, iskrcali portugalski mornari, a svoj pravi procvat je doživeo u tom i narednom veku kada su, nakon pada dinastije Ming, tu počeli da se doseljavjui Kinezi a svoje postaje, pored kineskih, izgradili japanski, holandski i indijski trgovci.

Danas ovo mesto od 88.000 stanovnika, na pola sata automobilom od najvećeg centralnovijetnamskog grada Dananga, živi od turizma. Do pada Hoi Ana kao trgovačkog centra dovelo je upravo širenje obližnjeg industrijskog centra i saobraćajnog čvorišta Danang. Mada se u Hoi Anu nalaze i luksuzni hoteli koji naplaćuju više stotina dolara za noć, oštra tržišna utakmica učinila je da brojni putnici mogu tu da za svega 8 ili 9 dolara nađu jednokrevetnu sobu sa kupatilom i kablovskom televizijom,  pa čak i malim bazenom u dvorištu, i to i u jeku turističke sezone od januara do kraja februara kada su studenti sa Zapada i Japana na raspustu, a mnogi radnici iz bogatih zemalja severne Evrope i Amerike uzimaju godišnji odmor i beže u toplu jugoistočnu Aziju.

Hoi An - Ruševine hinduističkog hrama naroda Čam u Mi-Sonu (Snimio: Ilja Musulin)

Privlačne ulice Starog grada u koje ne mogu ući motorna vozila u svojim nedrima imaju više kuća imućnih kineskih i vijetnamskih trgovaca starih nekoliko vekova, koje su sada otvorene za turiste iako se u njima još uvek živi. Ima i onih koje su pretvorene u prodajne objekte ili muzej zanatskih proizvoda poput keramike i ribarskih alata. Uske ali duboke, ove misteriozne kuće uvlače posetioca u svoj svet prigušenog svetla i senki koje tvori enterijer od crnog drveta i unutrašnji balkoni koji se protežu po obodima soba sa visokim plafonom, pretvaraju u viseće mostiće koji vode iznad svetlarnika u srcu građevine i potom ponovo zamiču u mračne, ćutljive sobe sa prastarim drvenim nameštajem, često ukrašenim sedefom, kako je to običaj u Vijetnamu. Prešavši 30 - 40 metara kroz ove kuće, posetilac, po pravilu, izranja iz njihove polutame kroz mali, zadnji izlaz u potpuno drugu ulicu, drugi blok.

U živim ali tihim ulicama Starog grada koje je sve do inženjerijskih radova na početku dvadesetog veka plavila reka, obrazujući kanale kojima su trgovci i ribari nosili robu sve do ulaza u svoje kuće, nalazi se i nekoliko kitnjastih građevina u kineskom stilu, komunalnih domova koje su izgradili doseljenici iz različitih regija najmnogoljudnije zemlje na svetu, a u kojima se nalaze oltari sa konfučijanskim i taoističkim božanstvima, prostorije za druženje i dugi stolovi za sastanke za kojima su sede glave, vođe doseljenika, donosile odluke o ekonomskim i političkim pitanjima od važnosti za njihovu zajednicu.

Možda i glavni simbol Starog grada je neobični, maleni most na kamenim stubovima koji su 1593. godine izgradili japanski trgovci, a koji je specifičan po tome što je pokriven drvenim krovom i što se sa jedne strane proširuje u mali budistički hram.

Hoi An - Hram na Mermernoj planini (snimio: Ilja Musulin)

Pored sveprisutnih butika odeće i krojačkih radnji, stari grad u Hoi Anu obiluje i prodavnicama slika i lepih, egzotičnih suvenira kao što su papirne lampe, gongovi i rukotvorine plemena iz planinskog područja na severu zemlje. Ovom tihom mestašcu posebnu draž daju i mali restorani koji zahvaljujući patini i lokaciji u blizini reke poseduju primamljivu atmosferu. Čitav Stari grad, površine 0,3 kvadratna kilometra, je kao dragoceni primer očuvane tradicionalne azijske luke iz prošlosti 1999. godine proglašen za svetsku kulturnu baština pod zaštitom UNESKO-a.

Hoi An na obodu ima i lepu plažu, a predivni, pastoralni okoliš sa mnoštvom pirinčanih polja, jezeraca i bara pruža priliku da se uživa u onom što mnogi doživljavaju kao “autentični” ili “izvorni” Vijetnam. U Hoi Anu gotovo na svakom koraku je moguće rezervisati mesto u turama kojima se posećuju kulturne atrakcije u blizini tog grada kao što su Mermerna planina, prirodno uzvišenje na obali mora ispresecano pećinama i prošarano budističkim hramovima, ili ruševine kompleksa hinduističkih hramova koji su tokom više vekova, počev od četvrtog, gradili pripadnici naroda Čam u Mi Sonu. Sam Hoi An bio je od 1. do 15. veka, kada je pao u ruke Vijetnamcima, deo kraljevstva Čampa, države na tlu današnjeg centralnog i južnog Vijetnama koju je stvorio narod malajskog porekla i hinduističke veroispovesti Čam. Na jugu Vijetnama i u istočnoj Kambodzi i danas živi nekoliko stotina hiljada pripadnika ovog naroda, ali oni ispovedaju islam, budući da je u poznom srednjem veku, nakon serije poraza od Vijetnamaca, njihovo kraljevstvo prihvatilo Muhamedovo učenje.

Ho Ši Min, grad koji je do formiranja socijalističkog Vijetnama 1975. bio poznat pod imenom Saigon, je čudesna ali za jugoistočnu Aziju karakteristična mešavina bezbroj neplanski građenih malih stambenih zgrada, gusto načičkanih duž motociklima i tezgama zakrčenih ulica,  i impozantnih kolonijalnih građevina koji služe kao javni objekti. Ho Ši Min, finansijski i poslovni centar Vijetnama sa preko sedam miliona stanovnika i nekoliko miliona skutera, nalazi se na samom jugu zemlje, na obodu prostrane delte reke Mekong, nedaleko od kambodžanske granice. Grad nosi ime, zapravo alijas, oca savremene vijetnamske nacije, pokojnog lidera Vijetnamske komunističke partije i vođe otpora japanskoj, francuskoj i američkoj okupaciji Ngujen Sin Kunga, koji je poznatiji pod alijasom “Ho Ši Min” (”Ho koji prosvetljuje”).

Spomenik Ho Ši Minu i gradska skupština (Snimio: Ilja Musulin)

Verovatno najupadljivija odlika Ho Ši Mina je sveprisutna buka motora i sirena koje temperamentni vijetnamski vozači bespoštedno koriste, a koja, u ovom gusto naseljenom gradu u kojem i svaka stara osoba i tinejdžer oba pola ima sopstveni motocikl, dostiže neverovatni kreščendo na kraju radnog vremena kada potoci dvotočkaša formiraju nabujale reke koje se ulicama valjaju poput nezaustavljivog cunamija. Ovo saobraćajnom haosu izloženo naselje, na čijoj široj gradskoj teritoriji živi ukupno 10 miliona ljudi, izdeljeno je na više distrikta od kojih prvi i danas nosi ime Saigon.

Centar Ho Ši Mina je odlično mesto za početak istraživanja duge i složene istorije vijetnamskog naroda. Tu se nalazi veliki kip posvećen Tran Hung Daou, vojskovođi iz trinaestog veka koji je u dva navrata mudrom taktikom ostvario brilijantne pobede nad mongolskim osvajačima, u to vreme vladarima susedne Kine i najvećeg dela Azije. U istoriji ratovanja naročito se proučava poraz koji je Hung Dao naneo mongolskoj floti 1288. godine na reci Bah Dang. Hung Dao, rođak prvog kralja novoutemeljene dinastije Tran, pored vojnih veština, proučavao je književnost i istoriju. Suočen sa moćnom mongolskom flotom od 40.000 ljudi odlučio se da usvoji taktiku kakva je nekoliko vekova ranije primenjena u odlučujućoj bici na istoj reci kojom su se Vijetnamci oslobodila od kineske vladavine. Hung Dao je poslao na mongolsku flotu lake čamce koji su nakon brzog udara počeli da se povlače ne bi li veće mongolske brodove namamili u pliće vode u kojima su ih čekali u dno pobodeni balvani sa zaoštrenim i metalom ojačanim vrhovima. Mongolska flota, u nameri da dotuče neprijatelja, zašla je u zaliv Južnokineskog mora i ušće reke Bah Dang i, kada je nastupila oseka, ostala nasukana na pripremljenim balvanima. Vijetnamska vojska potom ju je zasula zapaljenim strelama i uništila svih 400 brodova.

Katedrala Notr Dam u Ho Ši Minu (Snimio: Ilja Musulin)

U centru Ho Ši Mina nalaze se i raskošne kolonijalne građevine iz doba francuske vladavine poput gradske skupštine, zgrade centralne pošte i velike katedrale koja se zove “Notr Dam” po ugledu na istoimeno svetilište u Parizu posvećeno Bogorodici. Katedrala u Ho Ši Minu, čiji su tornjevi visoki blizu 60 metara, izgrađena je krajem 19. veka od cigli donetih iz Marseja, i važila je za najlepšu religijsku građevinu u čitavoj francuskoj kolonijalnoj imperiji. ”Palata ponovnog ujedinjenja”, sa konferencijskom dvoranam u nezaobilaznom komunističkom dekoru, koji se sastoji od biste Ho Ši Mina postavljene ispred crvene zastave sa srpom i čekićem, ratnim sobama u podrumu, prostranim dvorištem sa savršenim travnjakom i egzotičnim tropskim drvećem, mesto je od ogromnog istorijskog značaja za Vijetnamce, pa je stoga i važna odrednica za strane turiste zainteresovane za fascinantnu istoriju Vijetnama. Ova, spolja gledano, arhitektonski neimpresivna zgrada koja je služila kao sedište vlade Južnog Vijetnama, simbol je pobede komunističkih snaga Severnog Vijetnama nad SAD i sluganskim režimom juga. Naime, prodorom severnjačkih tenkova 30.aprila 1975. kroz ogradu te zgrade stavljena je tačka na dug i iscrpljujući rat i dovršen proces ponovnog ujedinjena Vijetnama. Dva tenka kineske proizvodnje, koji su se prvi probili u srce bivšeg južnovijetnamskog režima, danas stoje izloženi ispred palate sa detaljnim natpisom o tome kojoj su jedinici pripadali i spiskom imena vojnika koji su ih opsluživali.

Verovatno najinteresantniji objekat za one koji žele da više znanja o ratu u Vijetnamu je Muzej ratnih eksponata. On sadrži mnoštvo potresnih fotografija koje ilustruju zverstva počinjena od strane američkih trupa i stradanje civilnog stanovništva od hemijsko-biološkog oružja. Fotografije američkih vojnika koji ponosno izlažu odsečene glave i raskomadana tela vijetnamskih vojnika kao svoje trofeje, scene u kojima tenkovi vuku leševe pobijenih civila da bi zastrašili vijetnamske seljake a majke sa malom decom do grla u vodi beže od američkog napalm bombardovanja su apsolutno šokantno i beskrajno tužno svedočanstvo o beskrupuloznosti najveće sile sveta. Slike brojnih invalida, koji su zbog zasipanja velikih prostranstava Vijetnama defolijantom poznatim kao “agens oranž”, rođeni mentalno retardirani ili sa užasnim fizičkim deformitetima, ne mogu a da u posetiocu ne izazovu sušenje grla i grč u grudima i stomaku. Ovaj muzej, ispred koga je izloženo više komada zarobljenog teškog američkog oružja, ranije je nosio naziv “Muzej američkih ratnih zločina”, ali je poslednjih godina, paralelno sa otvaranjem zemlje prema inostranstvu i porastom broja stranih turista, preimenovan najpre u”Muzej ratnih zločina” i konačno u “Muzej ratnih eksponata”, mada njegova sadržina nije pretrpela promene.

Pored dramatičnih ratnih događaja, Ho Ši Min je bio i poprište dramatičnih protesta budističkih monaha i vernika koji su krajem pedesetih i početkom šezdesetih godina prošlog veka, iako religijska većina, bili diskrimisani, pa i brutalno fizički proganjani od strane prve vlade Republike Vijetnam (Južnog Vijetnama) koju je formirao katolički premijer Ngo Din Diem. Protesti, koje je obeležilo samospaljivanje više budističkih monaha počev od Tik Kvan Duka, jednog od najviših vođa čitave budističke zajednice u zemlji čije je samo-žrtvovanje uhvaćeno kamerom obišlo ceo svet svrativši pozornost na situaciju u Južnom Vijetnam, doveli su 1963. godine do pada Diemovog korumpiranog, nepotističkog režima. Mada danas vijetnamska država, usled komunističkog društveno-političkog uređenja, ne podržava religijske institucije, brojni budistički hramovi u Ho Ši Minu uživaju veliki ugled u narodu i stalno su posećeni, a mali komemorativni oltar podignut na mestu Kvan Dukove žrtve uvek je opasan cvećem.

Vredna posete je i Pagoda Cara žada, mali taoistički hram u kineskom stilu iz 19. veka, koji je u popodnevnim časovima zakrčen stotinama ljudi do te mere da se u njega gotovo ne može ući i izaći, pa se policija redovno angažuje u rešavanju saobraćajne gužve i održavanju reda. Ovaj hram posvećen ”Caru žada”, jednom od najvažnijih božanstava popularnog, politeističkog taoizma, ima bazen ispunjenim stotinama kornjača, životinjama koje su zbog svoje dugovečnosti izuzetno poštovane u Kini i Vijetnamu. Neke od njih na svom oklopu nose kineskim ideogramima ispisane želje i molitve. U ovom hramu nalazi se i statua bodisatve Avalokitešvare, budističkog sveca koji se u istoriji religijske umetnosti često predstavlja u obliku žene, boginje milosrđa, što je velik doprinos popularnosti tog svetilišta. Religioznoj raznolikosti Ho Ši Mina doprinosi i hindu hram posvećen boginji Mariaman (ili Mari), koja je prvobitno bila božanstvo kiše i za koju se veruje da leči zarazne i druge teške bolesti. Njen kult tradicionalno je prisutan među dravidskim narodima na jugu Indije, naročito Tamilima, koji su ga i doneli u Vijetnam. Mada u Ho Ši Minu danas živi svega par stotina Tamila poreklom iz Indije ovaj hram vrvi od posetilaca, Vijetnamaca, koji u nastojanju da osiguraju dobro zdravlje dodiruju kameni blok sa statuama u centru svetilišta, pale sveće i ukazuju poštu i mnoštvu drugih hindu božanstava čije su statue svetlih boja raspoređenje u nišama duž zidova bogomolje.
Kineska četvrt u Ho Ši Minu sadrži brojne konfučijanske i taoističke hramove koje su izgradili kineski doseljenici u 18. i 19. veku, kao i robom prepunu pijacu Bin Tai koja obavija ukusno uređeni vrt sa fontanom kojom dominiraju zmajevi od kamena.

Hramovima, muzejima, te buvljim pijacama prebogatim bojama i mirisima omađijan posetilac Ho Ši Mina može, međutim, izgubiti strpljenje u četvrti Pan Ngu Lao u centru grada, gde se u brojnim hotelima i kafićima tiskaju strani turisti. Legije stranih putnika tu dočekuju brojčano snažne domaće jedinice mobilnih prodavaca suvenira, odeće i knjiga koji posetiocu ne daju ni trenutak predaha, čak ni tokom jela, pa se on može povremeno osetiti hodajućim novčanikom na koji je otvorena sezona lova. Ovaj veliki i izduvnim gasovima prilično zagađeni grad nije lišen ni raznih zamki za lakoverne turiste, kao što su ucenjivanje u vezi smeštaja ili preterano naplaćivanje proizvoda i usluga u restoranima i klubovima, ponekad i pod fizičkom pretnjom.
Ipak, najmnogoljudniji grad Vijetnama, zemlje sa najrazličitijim kulturnim uticajima i mnoštvom etničkih grupa, koja uz sve to ima i neverovatnu istoriju, ima puno toga da pokaže stranim poseticioma.

KUALA LUMPUR - Razgovor sa Sitamparamom , iskusnim novinarom najtiražnijeg malezijskog dnevnika na engleskom jeziku ”Nju Strejts Tajms” i njegovom suprugom Čandramagilom započinjem na zakrčenim ulicama malezijske prestonice Kuala Lumpura gde se u i ispred brojnih restorana kuvane brze hrane, butika, menjačnica i velelepnih šoping centara, u dimu stotina zakrčenih automobila, autobusa i motora, mešaju ljudi svih boja kože a muškarci, uglavnom odeveni u standardnu zapadnjačku odeću, blede pred fascinatnim koloritom ženskih nošnji: svetlim, šarenim muslimanskim maramama i odoroma Malajki, egzotičnim i zavodljivim, ali dostojanstvenim sarijima Indijki, sjajno crnim feredžama od glave do pete pokrivenih Arapkinja koje na čelu nose skupocen ali ukusan i nenametljiv nakit.

Bračni par Ramačandran (Snimio: Ilja Musulin)

Srpsko naivno slikarstvo poštuje se i proučava čak i u dalekoj Maleziji. Pisac ovih redova na putu kroz fascinantnu Maleziju, zemlju koja je u prošlosti bila pod kolonijalnim jarmom Portugalije, Holandije i Velike Britanije, a koju naseljavaju narodi Malajci, Kinezi i Indijci, ali i brojna mala plemena sa sopstvenim običajima i načinom života, imao je retko zadovoljstvo da, izbavljen iz monsunskom kišom prouzrokovane poplave na ulicama malezijske metropole od strane njemu nepoznatog ali ljubaznog malezijskog para indijskog porekla, bude obasut pažnjom i pozvan na novi susret ne kao napaćeni nesrećnik iz ratom razorene zemlje, kako to obično biva, već kao sunarodnik maštovitih slikara naive.

Čandramagila  sa slikom iz serijala posvećenog drveću (Snimio: Ilja Musulin)

Umeće i dobra reputacija samoukih umetnika iz Kovačice i Jagodine prebrodilli su ogromnu razdaljinu izmedju dve zemlje i na čudan način povezali autora ovog teksta, koji je, igrom slučaja već u dva navrata pisao o srpskoj naivi, sa bračnim parom tamilske narodnosti, poštovaocima te grane srpske umetnosti, čiji su se preci iz juznoindijske države Tamil Nadu doselili u Maleziju, zemlju koja se zahvaljujući rezervama kvalitetne nafte, kalaja, drveta, velikom izvozu gume i palminog ulja, ali i ogromnim ulaganjima u obrazovanje, nauku i informatiku ubrzano razvija. ”Srpsko naivno slikarstvo odlikuje se specifičnim bojama i ono što mi se najviše dopada su bogati kolorit, kontrasti izmedju boja i figure ljudi i životinja”, kaže Sitamparam koji za najveći malezijski list piše ne samo o umetnosti već i ekonomiji i politici. “Naročito dobro pamtim slike u kojima je belina snega kontrastirana sa crvenim krovovima kuća, te prikaze životinja: konja, stoke i mačaka”.

Ovaj energični pedesetogodišnjak u slobodno vreme proučava klasični indijski ples i naivno slikarstvo pri čemu se, kada je srpska naiva u pitanju, oslanja na internet. On, takođe, aktivno radi i na promociji indijsko-malezijskog naivnog slikarstva svojim člancima, a u prošlosti je rukovodio i specijalizovanom galerijom u kojoj su izlagana i prodavana dela naive. “Problemi vezani za naivu u Maleziji su malo interesovanje šire javnosti i komercijalizacija jer su mušterije koje se opredeljuje za kupovinu umetničkih dela bogati industrijalci, odnosno kompanije. U takvim uslovima javljaju se školovani slikari koji se izdaju za samouke, kao i slikari naive koji pokušavaju da imitiraju akademsko slikarstvo prosto nasumice nabacujući boju na platno a da se prethodno nisu ozbiljno pozabavili figurama i pejsažom što su neophodne osnove svakog slikarstva.”

Osnovu složenog etničkog i kulturnog mozaika Malezije, pored većinskih muslimana Malajaca, čini brojna i raznolika kineska zajednica koja se sastoji od budista, taoista i hrišćana, a čiji svakodnevni život prožimaju i konfucijanski nazori u vezi porodice i obrazovanja, te Indijci hindu i muslimanske veroispovesti iz više raličitih etničkih grupa. Taj šarenoliki i dinamični mozaik upotpunjuje i armija ekonomskih imigranta iz Indonezije, Bangladeša, Mjanmara i Filipina, te mnogobrojni arapski turisti sa Bliskog istoka. U uslovima velike kulturne raznolikosti bračni par Ramačadran nastoji da neguje tradicionalnu indijsku umetnost i duhovne vrednosti. Supruga Čandramagila je i sama samouki slikar, a njena dela tematski su uglavnom vezana za indijske običaje i mitove, te obiluju gustim nanosima svetlih boja i neobičnim oblicima figura koji fasciniraju posmatrača. Živahna i uvek nasmejana Čandramagila sa posebnom nežnošću pokazuje slike na kojima je ovekovečila ritual inicijacije svoje ćerke koja je, da bi stekla status odrasle osobe, sa 13 godina prošla kroz jednomesečni period od porodice odeljenog života koji je okončan ritualnim pranjem, kićenjem vencima od cveća te nuđenjem voća i cveća bogovima.

Čandramagila koja radi kao učiteljica engleskog i domaćinstva u osnovnoj školi u Kuala Lumpuru, pored slikanja bavi se sviranjem tradicionalnog žičanog instrumenta vine, i više godina, pod vođstvom uglednog indijsko-malezijskog gurua Šri Ađita, uči klasični indijski ples. Uprkos životu u skromnim uslovima ova žena, koja zrači optimizmom i zadovoljstvom, sve svoje prihode ulaže u ćerkin i sopstveni umetnički razvoj, pri tom se ne obazirući na materijalni uspeh: “U umetnosti su najvažniji iskrenost i inspiracija koja dolazi iznutra a toga ne može biti ako se razmišlja o materijalnom uspehu”, kaže ona i uz smeh dodaje: “Mada jeste istina da je izuzetno teško živeti od umetnosti, istina je i da su pravi umetnici ljudi koje pre svega interesuje stvaranje i usavršavanje a ne slava i novac, pa i to objašnjava njihove skromne uslove života.”

“Mi živimo jednostavno a razmišljamo složeno”, kaže njen suprug Sitamparam, koji i sam crta, dodajući da ga ne interesuje ništa materijalno već samo rad na promociji naivnog slikarstva, očuvanju i razvoju tradicionalnih formi indijske umetnosti poput klasične muzike, plesa i književnosti, te širenje svesti među mladima o duhovnim vrednostima, lepoti i veličini indijske kulture: “Umetnost i duhovnost jedini su put ka trajnoj sreći jer kad toga nema čovek je oprhvan dosadom, a iz dosade proističu osećaj ispraznosti, nervoza i agresivnost.”

NASTAVAK PRILOGA »

Hram književnosti u Hanoju, posvećen velikom kineskom filozofu Konfuciju i njegovim istaknutim sledbenicima, smatra se prvim univerzitetom u Vijetnamu jer su u njemu podučavani budući ministri i drugi dvorjani, regionalni činovnici, ali i sami pripadnici kraljevskih porodica Vijetnama. Ovaj fascinantni hram, koji slikovito pripoveda o kultu učenosti i konfucijanske vrline u Vijetnamu, utemeljen je 1070. godine i proširivan u narednih 350 godina tokom vladavine dinastija Li i Tran. U njemu su svake treće godine održavani državni ispiti iz poznavanja konfucijanskih klasika, istorije, zakona i kaligrafije, a oni koji bi ih položili postojali bi učeni mandarini, službenici u državnom aparatu.

Krajem 15. veka car Le Tan Tong došao je na ideju da se imena svih učenjaka koji su položili ispit ovekoveče tako što će biti uklesana u stele. Ti kameni blokovi, sa za Vijetnam karakterističnim postoljem u obliku velikih kornjača, postavljani su duž zidina hrama, i do kraja 1778. godine kada je hram prestao da funkcioniše kao velika škola znanja zbog preseljenja prestonice u grad Hue, njih 116 je bilo ispunjeno imenima i opisima dostignuća uspešnih studenata. Tokom nešto više od 700 godina za koje je funkcionisao kao centar za formalnu edukaciju, u ovom hramu je obrazovanje steklo 2.313 učenjaka.

Statue u Hramu književnosti (Foto: Ilja Musulin)

Danas ovaj hram, kao jedan od najvažnijih objekata kulture u zemlji, ugošćava ljude svih doba i nacija - đačke ekskurzije, radnici i penzioneri, domaći i strani turisti, obrazuju konstantan tok koji se valja i širi prostranim, zelenim vrtovima hrama i potom sužava i nabuja u crvenoj zgradi sa oltarima i statuetama kineskih filozofa Konfucija, Jan Huija, Žengshena i Mencija, gde zidovi prete da prsnu od strašne gužve. Tu u mirisu tananih žutih sveća, pored poštovanja za misao, znanje i delovanje prosvećenih konfucijanskih filozofa, posetilac mora da nađe i strpljenje ne samo za brojne Vijetnamce koji se raširenih očiju, uzbuđeni, guraju da dopru do statua i pred njih polože cveće, voće i svećice, već i za na okidaču fotoaparata brze strance koji ne žele da dopuste da im propadne retka prilika za dobru fotografiju.

Do oltara, nakon prolaska kroz glavnu kapiju, kroz široki vrt koji odiše mirom vode tri staze: ona srednja u prošlosti je bila rezervisana samo za kraljeve, dok su se levom kretali učeni mandarini-administrativci, a desnom mandarini-vojnici. Danas, svako može sebi da dopusti luksuz da prošeta stazom Hrama književnosti koju su vekovima mogle da dotaknu samo stope suverena koji je, u po istočnoj Aziji raširenom verovanju, bio ako ne direktni potomak ili izaslanik Neba, a ono bar ličnost mistično povezana sa svemirom, od čije je vladavine sudbina naroda zavisila ne samo u smislu vojno-političke bezbednosti, već i bezbednosti od onog što mnogi od nas danas smatraju čisto prirodnim nepogodama.

Kapija Hrama književnosti (Foto: Ilja Musulin)

Razlog zašto posetioci Hrama književnosti mogu sebi danas da priušte takav luksuz je ne samo zato što je pomenuti koncept monarha u najvećem delu sveta daleka prošlost i što u komunističkom Vijetnamu nikakvo obožavanje monarhije i aristokratije ne bi bilo moguće, već i zato što u toj jednopartijskoj zemlji gde su srp i čekić i Lenjinove statue još uvek vidne, čini se, postoje i prilične religijske slobode, pa su budistički, konfucijanski i taoistički hramovi, katoličke i crkve nove vijetnamske religije Kao Dai uvek pune vernika.

Ulicama Tokija u sve većem broju promiču pažljivo doterani psi okićeni ne samo mašnicama i šnalama već i kapama i bedževima, obučeni ne samo u džempere i prsluke veći i u fudbalske dresove, kompletiće iz dva dela, pa i odela sa malom kravatom. Pas - panker, pas - sportista, pas - džentlmen, kuja - reperka, kuja - princezica… Stilovi su brojni a psi ne samo što su postali objekat na kojem vlasnici iskazuju svoju kreativnost i individualnost već i neka vrsta modnog detalja budući da često, umesto na uzici i lancu, putuju ulicama Tokija nošeni u torbama pod miškom, dok im se glavice okićene u boji odeće vlasnice, ili ofarbane u boju kose vlasnice, klimataju u ritmu njenih koraka.

Vlasnice pasa u Tokiju ponekad se upuštaju i u smele umetničke eksperimente kao što je pokušaj da se doberman ružičastom kapom i odećom pretvori u slatko stvorenje nalik pudlici ili ženke pekinezera pretvore u damice upotrebom nakita. Japance, i one starije, odlikuje ljubav prema stripovima, igračkama i ukrasima a novi modni talas u oblačenju i doterivanju pasa preplavio je Tokio nakon ogromnog uspeha proizvoda marke “The Dog” (Pas) koji su začas, u celoj zemlji, potisnuli slične proizvode sa likovima iz crtanaca i postali najtraženija roba među mlađim potrošačima.

Nalepnice, sveske, privesci, slagalice, šolje, majice i torbe sa fotografijama štenadi raznih rasa slikanih spreda s njuškom unetom u kameru tako da izgledaju kao da su im nos i oči veće od celog tela, kao i lutke štenadi sa predimenzioniranom njuškom, nalaze se u svakoj knjižari ili supermarketu u Japanu. I u seriji vrlo popularnih reklama jedne finansijske kuće glavni junak je simpatična dugodlaka čivava obučena u belu košulju i crni frak, sa kravatom, odnosno, u skijaškom kombinezonu sa sunčanim naočarima.
Većina Japanaca poseduje male pse kao što su čivave, pekinezeri, škotski terijeri ili domaći pas rase akita, dok se dobermani, vučjaci i haskiji izuzetno retko viđaju, naročito u velikim gradovima gde skučeni prostor za stanovanje, prenaseljenost, kao i briga za osećanja suseda, otežavaju držanje krupnijih, bučnijih i opasnijih pasa.

Nabaviti psa u Japanu uopšte nije lako jer mali, rasni, kućni ljubimci koštaju i po 2.500 dolara dok i obični mešanci mogu da dostignu cenu od oko hiljadu dolara. U gradovima, pa i onim manjim, ljubiteljima pasa je uzalud nada da će im neki pas prići, i ostati uz njih, te da će im time novčanik biti pošteđen, jer pasa lutalica uopšte nema. Uže i mračnije ulice japanskih gradova teritorija su kojom neometano vladaju mačke.

Neposredno uz motociklima, ljudima i robom zakrčenu, bučnu Staru četvrt Hanoja, gde se, stešnjene, prepliću stotine zanatlijskih radnji, malih restorana i hostela, leži mirno jezero Hoan Kiem, jedna od omiljenih destinacija stanovnika vijetnamske prestonice i brojnih stranih turista.

Lepi, starinski crveni most povezuje obalu jezera sa minijaturnim ostrvom na kojem se, okružen zelenilom, nalazi popularni hram Ngok Son koji je današnji oblik dobio polovinom 19. veka. U njemu su pohranjene statue prosvetitelja Van Ksuonga i velikog vijetnamskog heroja, vojskovođe Tran Hung Daoa koji je je krajem 13. veka ostvario brilijantnu pobedu nad moćnom mongolsko-kineskom armijom Kublaj Kana. Pored prilike da odaju poštu ovoj dvojici velikana, posetioci hrama, zahvaljujući ogromnoj prepariranoj kornjači od 200 kilograma koja je 1967.godine uhvaćena u ovom jezeru u srcu Hanoja, mogu da se podsete, odnosno, nauče legendu vezanu za važan trijumf vijetnamskog kralja Le Loja nad kineskim osvajačima iz doba dinastije Ming.

Most na jezeru Hoan Kiem (Foto: Ilja Musulin)

Vijetnamski vladar, koji je u seriji bitaka početkom 15. veka potukao kinesku armiju i obezbedio nezavisnost Vijetnama, po toj legendi, pre ustanka protiv stranih zavojevača dobio je magični mač od velike zlatne kornjače iz ovog jezera. Nakon oslobođenja Vijetnama, dok je kralj na brodu proslavljao trijumf nad Kinezima, iz vode je izronila ogromna kornjača i zatražila mu da u jezero vrati mač kojim je vodio svoju vojsku u boj. Le Loi je to i učinio i zatim odlučio da jezero, do tada poznato kao Zeleno jezero, preimenuje u Hoan Kiem (”Jezero vraćenog mača”).

Ovo jezero, pored hrama Ngok Son, krasi i “Toranj kornjače”, stara građevina nalik kapiji hrama koja se uzdiže sa još jednog ostrvca, lociranog u samom središtu jezera. Hvatanje žive kornjače dužine blizu dva metra i težine od 200 kg u jeku rata sa SAD, pokazalo je da viševekovna predanja stanovnika vijetnamske prestonice o tome da u jezeru obitava jedna ili više gigantskih kornjača nisu bila bez osnova. Velika kornjača trebalo je da bude raskomadana da bi njeno meso bilo prodato gladnim stanovnicima teško bombardovanog Hanoja, ali su lokalne vlasti saznale za taj događaj i naredile da se kornjača ostavi u životu. Na žalost, životinja je podlegla povredama zadobijenim tokom hvatanja, pa su njena koža i oklop iskorišćeni za prepariranje i izloženi u hramu Ngok Son na jezeru, gde u posetiocima izazivaju nemalo čuđenje i divljenje.

Prodavnica lutaka kakve se koriste u vodenom lutkarskom pozorištu (Foto: Ilja Musulin)

Na obali jezeri Hoan Kiem, u blizini spomenika borcima za oslobođenje od američkog jarma, nalazi se velika kulturna atrakcija Hanoja, čuveno pozorište lutaka na vodi “Tang Long” gde kolorit neobičnih, simpatičnih lutki i opojna melodija cimbala i bambusovih frula, koje prate bubnjevi, gong i zvona, zavode gledaoca duboko u svet mašte i fantazije. Drvene lutke, teške i do 15 kilograma, u malom, četvrtastom bazenu pomoću dugih štapova od bambusa pokreću ljudi koji iza kulisa stoje u vodi do pojasa. Narodne priče sa puno humora, koje veštom manipulacijom pripovedaju ovi lutkari, egzotičnom instrumentalnom muzikom i pesmom prati orkestar odeven u tradicionalne vijetnamske kostime, a njegove pevačice, pored toga što i same sviraju, povremeno preuzimaju ulogu naratora i uključuju se u dijalog sa drvenim junacima predstave na vodi.

I mada se može desiti da se posetioci “Tang Longa” u zadnjim redovima sa jeftinijom kartom osete uskraćeni dobrog pogleda na vodenu scenu a gledaoci u prednjim redovima, zbog iritacije koju prouzrokuje dim nastao upotrebom pirotehničkih sredstava tokom predstave, povremeno probude iz zanosa izazvanog bojom lutaka i kostima, mirisom vode i zvukom starih, misterioznih instrumenata, ovo pozorište lutaka, svojim neobičnim konceptom i višedimenzionalnim umetničkim izrazom, ostaje vredna i nezaobilazna stanica za sve ljude koji žele da upoznaju vijetnamsku kulturu.

Iako jedan natpis na steli iz 11. veka označava kralja Li Nan Tonga kao utemeljivača i pokrovitelja ove umetnosti, vodeno lutkarsko pozorište vekovima predstavlja izraz zemljoradnika i ribara, te se smatra da je ono zapravo nastalo još u desetom veku u delti Crvene reke na severu Vijetnama kao vrsta zabave koju su upražnjavali tamošnji seljaci tokom periodičnih poplava koje su zahvatale njihova naselja i polja pirinča.Teme ovog pozorišta su život seljaka: ljubav, rad, dečja igra, ali i istorijski dogadjaji poput borbe protiv kineskih i mongolskih osvajača, te legende i mitovi. Takmičenja i rivalstvo izmedju sela u tome ko će prirediti bolju predstavu u srednjem veku su dovela i do pojave tajnih tehnika u upravljanju lutkama i stvaranja scenarija koji su prenošeni samo ograničenom broju ljudi. Postoje i zapisi o tome da su u poznom srednjem veku postojale i profesionalne trupe koju su putovale i održavale predstave po selima na prostoru današnjeg  severnog i centralnog Vijetnama.

Spomenik kralju Le Loi-u koji je poznat i pod imenom Ly Thaito (Foto: Ilja Musulin)

Na Trang, grad od 350.000 stanovnika, najpoznatije letovalište u Vijetnamu, domaćin je ovogodišnjeg takmičenja Mis Univerzum čije se finale održava 14. jula.

Ovo naselje, 440 kilometara severno od najmnogoljudnijeg vijetnamskog grada Ho Ši Mina, opasano je plažom dužine sedam kilometara sa lepim plavim, pa i zelenim, nijansama mora. Svoju popularnost duguje i činjenici da je u njemu prosečna vlaga najniža u celom Vijetnamu, morska voda topla je tokom čitave godine tako da je kupanje moguće u svako doba. Osnovan tek početkom 20. veka odlukom francuskih kolonijalnih vlasti koje su administrativnim dekretom objedinile više sela u jedno naselje, Na Trang je mlad grad, ali demografi procenjuju da će se njegov rast nastaviti velikom brzinom i da bi već 2020. populacija mogla da dostigne cifru od pola miliona.

Iako blagosloven prirodnim lepotama kao što su more, plaže i više manjih ostrva u neposrednoj blizini, sam Na Trang, zbog prosečne, nezanimljive arhitekture nema magijsku, primorsku atmosferu kakvu poseduju najbolja svetska letovališta, a redovi građevina uz obalu u centru grada čak kvare utisak koji daje široka i duga peščana plaža. Ipak, ovaj grad nije u potpunosti lišen arhitektonskih i kulturnih atrakcija.

Statua “Belog bude” u hramu Long Son - Foto Ilja Musulin

Istorijski najvažniji lokalitet u Na Trangu je maleni kompleks hinduističkog hrama posvećenog prevashodno božanstvu Po Nagar koji su između osmog i 12. veka izgradili pripadnici naroda Čam. Ovaj hram sastoji se iz više minijaturnih svetilišta sa složenom, bogatom fasadom, koja donekle podsećaju na tornjeve, zbog čega je lokalitet poznat pod nazivom “Čam tornjevi”. Danas su sačuvana četiri od prvobitnih sedam ili osam tornjeva, a najstariji postojeći toranj podignut je 817. godine za vreme vladavine kralja Harivarmana. Tornjevima, koji su postavljeni na vrhu brega, posetioci prilaze kroz kolonadu stubova i uz strmo stepenište, čija je funkcija da posetioca fizički i mentalno odvoje od profane svakodnevice i usmere na duhovne vrednosti. Sa platoa na vrhu brega puca pogled na obližnju marinu na reci Kaj sa brojnim ribarskim brodićima koji su svi do jednog ofarbani u plavu boju i ukrašeni jarkim, crvenim linijama - likovni obrazac koji se može videti i u drugim delovima južnog Vijetnama.

Čam toranj - Foto Ilja Musulin

Narod Čam etnički pripada skupini malajskih naroda i u prošlosti je imao moćno kraljevstvo po imenu Čampa koje je trajalo više od petnaest vekova i na vrhuncu moći zahvatalo prostor centralnog i južnog Vijetnama i veliki deo današnje Kambodže.To drevno kraljevstvo, danas poznato po ruševinama kompleksa hramova u Mi Sonu u centralnom Vijetnamu i bogatoj zaostavštini fascinatnih kamenih statua, bilo je pod jakim kulturnim uticajem Indije i hindu kraljevstava u Indoneziji, te je kao svoju religiju usvojilo hinduizam sa akcentom na kultu Šive. Smatra se da danas oko 500.000 pripadnika ovog naroda živi u jugoistočnoj Aziji, od čega oko 100.000 u Vijetnamu, ali su oni sada listom muslimani, budući da su njihovi preci u poznom srednjem veku primili islam.

U Vijetnamu koji je prevashodno budistička zemlja, sa jakim konfučijanskim i taoističkim uticajima, brojnim katoličkim crkvama, snažnim prisustvom vijetnamske sinkretičke religije “Kao Dai” i plemenima sa animističkim verovanjima u planinskim predelima na severu, islam naroda Čam upotpunjuje neverovatno raznovrsni religijski mozaik, koji prosto navodi na pitanje da li u ovoj komunističkoj zemlji uopšte ima ateista.

Spokojno lice statue Bude na samrti iz hrama Long Son - Foto Ilja Musulin

Još jedna nezaobilazna odrednica za posetioce Na Tranga je kitnjasta budistička pagoda Long Son izgrađena krajem 19. veka, u kojoj, u dnu brda, pridošlice dočekuju mozaici koji prikazuju zmajeve sa dugim brkovima. Dublje u hramu nalazi se velika statua Bude na samrti, koji leži na boku i sa spokojnim izrazom na licu očekuje kraj svoje egzistencije, odnosno, prema budističkom verovanju, oslobađanje od kruga rađanja i smrti i uranjanje u večnu nirvanu. Uske, duge stepenica posetioca dalje vode do još veće statue Bude, koji, ovog puta, sedi na postolju u obliku lotosa u stavu za meditaciju. Ova statua visoka 14 metara se uzdiže sa betonskog platoa na vrhu brda i može se videti iz celog grada. Plato i statua sagrađeni su 1963. u znak sećanja na borbu budističkih monaha i vernika protiv religijske diskriminacije koju je krajem pedesetih i početkom šezdesetih, do svog neslavnog pada, sprovodio katolički režim Ngo Din Diema, prvog predsednika tadašnje države Južni Vijetnam.

Omiljena destinacija stranih turista željnih intimnog uvida u vijetnamsku kulturu i svakodnevni život je studio i galerija svetski priznatog umetničkog fotografa Long Tana koji je uvažavanje svojih kolega iz čitavog sveta stekao crno-belim fotografijama iz tradicionalnog života vijetnamskih seljaka, portretima staraca i dece, ali i slikama raznorodnih pejsaža u toj zemlji.

“Pasterov institut” u Na Trangu, koji je pre više od 100 godina osnovao čuveni franacusko-švajcarski bakteriolog Aleksander Jersin, koji je otkrio bacil uzročnika kuge i bio višegodišnji stanovnik Na Tranga, u naučnom smislu je ponos ovog vijetnamskog primorskog grada.

Na Trang, koji je već ugostio lepotice iz 80 zemalja, imaće priliku da se u svetskim razmerama afirmiše kao turistička destinacija 14. jula kada bude održan finalni događaj takmičenja za Mis Univerzuma koji će biti prenošen u 180 zemlja širom zemaljske kugle.

(Film “Jasukunji” i hram Jasukunji).

  Dokumentarni film “Jasukunji” kineskog režisera Li Jinga, posvećen istoimenom japanskom hramu, Meki japanskih desničara i militarista, izaziva veliku buru u Japanu u poslednja dva meseca, provocirajući japanske nacionaliste, te izazivajući glasne proteste demokratske javnosti protiv pritisaka koji su doveli do povlačenja tog ostvarenja iz jednog broja japanskih bioskopa. Strukturno vešto ukomponovani film, čija je potka kritika japanskog kulta mača i smrti, kombinuje razgovor sa starim kovačem Naođi Karijom, koji je tokom rata izrađivao “Jasukunji mač”, deljen japanskim oficirima na frontu, snimke procesije i molitvi militantnih desničara tokom obeležavanja šezdesetogodišnjice završetka Drugog svetskog rata u Tokiju, te fotografije i dokumente o japanskim ratnim zločinima u kojima prevashodno figurira mač.

Pored činjenice da je bivša Japanska carska vojska u filmu prikazana kao okupatorska snaga koja nije prezala da počini zverstva, a ne kao oslobodilac Azije od zapadnog kolonijalizma kako bi to oni voleli, ono što posebno ljuti danas malobrojne ali agresivne japanske ultranacionaliste je to da se jedan kineski autor “drznuo” da u prikazu istorijskih događaja vezanih za Jasukunji dotakne temu poseta ovom hramu najviših japanskih političara, uključujući tu i bivšeg premijera Đunićira Koizumija, ali i samog cara Hirohitoa koji je bio na prestolu od 1926 do 1989. godine. Zbog pretnje nasiljem i drugih vrsta pritisaka ultranacionalista “Jasukunji” je skinut sa repertoara tri bioskopa u Tokiju, ali se na njegovo prikazivanje, ipak, odvažilo deset, te je on, sa nešto zakašnjenja, doživeo premijeru u Japanu početkom maja ove godine.

Pogled na prostoriju u muzeju sa bombarderom Okom i Kaitenom - Foto: Ilja Musulin

Tomomi Inada, poslanik vladajuće Liberalno-demokratske partije (LDP) u japanskom parlamentu kritikovala je Jingovo ostvarenje kao “anti-japanski” film, dok je poslanik Haruko Arimura, takođe iz LDP-a, izjavila da Naođi Karija, najstariji kovač mačeva u Japanu, zahteva povlačenje scena u kojima se on pojavljuje. I mada razgovor reditelja Jinga sa kovačem Karijom na momente izgleda neprirodan u smislu da Jing na trenutke očigledno pokušava sagovornika da navede da mu da odgovor koji želi, sama ideja da se za osnovu dokumentarca uzme svedočenje sada već 92-godišnjeg Karije, iz čije je kovačnice tokom rata izašlo 8.000 mačeva, od kojih su neki iskorišteni za najgnusnije zločine, nesumnjivo je odlična. Snimci ogrubelih ruku, znojavog i izboranog lica Karije koji u svojoj devedesetoj godini u skučenoj, klaustrofobičnoj radionici u tišini i tami koju razvejava samo svetlost vatre iz peći mlati metal maljem kao što to je to činio u proteklih gotovo 70 godina i prikaz celog procesa izrade mačeva savršene oštrice daju filmu izvesnu dozu egzistencijalne težine i predstavljaju metaforu japanskih vrlina kao što su fantastična zanatlijska veština, predanost radu i beskrajna upornost, od kojih je ova poslednja, na neki način, i doprinela neverovatnom razaranju istočne i jugoistočne Azije te, konačno, samog Japana.

NASTAVAK PRILOGA »